W ramach partnerskiej współpracy, Stowarzyszenie Forum Rozwoju Warszawy przygotowało dla nas zestawienie uchwalonych i opracowywanych miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego dla rejonu skarpy i Alei Na Skarpie.

A. Plany uchwalone:
  1. Żoliborz Historyczny – uchwała LXXXII/2738/2006 z 10.10.2006
  2. Rejon Starego Mokotowa – uchwała LXX/2187/2010 z14.01.2010
  3. Rejon pod Skocznią cz. I (Mokotów) – uchwałaXLII/1299/2008 z 23.10.2008
  4. Park Dolina Służewiecka (Mokotów) – uchwałaXI/315/2007 z 14.06.2007
  5. Rejon osiedla Wolica (Ursynów) – uchwała 520/98 z 12.05.1998
  6. Wieś Kabaty – uchwała 165/99 z 16.11.1999
  7. Ursynów Płd. – Kabaty – uchwała XXXVI/1090/2008 z10.07.2008
  8. Wilanów Zachodni cz. II – uchwała LXXVII/2421/2006z 22.06.2006 
  9. Rejon ul. Pałacowej w cz. zachodniej (Wilanów) -uchwała LXVIII/1993/2006 z 9.02.2006
  10. Rejon ul. Potułkały (Wilanów) – uchwała 887 z26.09.2002 

A. Plany w opracowaniu:

  1. Rejon Parku Traugutta (Śródmieście) – uchwałaLVIII/1779/2009 z 9.07.2009 (etap IV – projekt planu. Stan na 28.06.2011: opracowanie planistyczne w fazie koncepcji skierowane do zaopiniowania przez Dzielnicę i/lub MKUA)
  2. Rejon Jazdowa (Śródmieście) – uchwała LXII/1779/2005 z24.11.2005 (stan na 6.12.2011: opracowanie planistyczne w fazie koncepcji skierowanedo zaopiniowania przez Dzielnicę i/lub MKUA
  3. Powiśle Północne (Śródmieście) – uchwała LXXXIII/2767/2006 z 19.10.2006 (etap II – koncepcja planu; stan na 08.11.2011: opracowanie planistyczne w fazie koncepcjiskierowane do zaopiniowania przez Dzielnicę i/lub MKUA)
  4. Rejon ul. Wiejskiej (Śródmieście) – uchwałaLXII/1781/2005 z 24.11.2005 (etap IV – projekt planu) 
  5. Sielce (Mokotów) – uchwała LXXVII/2006 z 22.06.2006
  6. Rejon pod Skocznią cz. II (Mokotów) – uchwała LII/1368/2005 z 19.05.2005 + uchwała

    zmieniająca XXXVII/1123/2008 z 10.07.2008

  7. Służew – uchwała LVI/1516/2005 z 8.07.2005 (etapVII – rozpatrzenie uwag, korekty) 
  8. Rejon ul. św. Katarzyny (Ursynów) – uchwałaLVI/1512/2005 z 8.07.2005 (etap VII – rozpatrzenie uwag, korekty)
  9. Rejon ul. Nowoursynowskiej (Ursynów) – uchwałaLII/1369/2005 z 19.05.2005 + uchwała zmieniająca granicę LXXXVIII/2600/2010 z26.08.2010 (etap VII – rozpatrzenie uwag, korekty) 
  10. Rejon ul. Muchomora (Ursynów) – uchwała III/8/2010 z 9.12.2010
Dotychczas w opisach skarpy używałem różnych określeń, nie definiując ich. Wydaje mi się celowe uściślenie stosowanych pojęć. Za wzór przyjąłem nazewnictwo stosowane przez geomorfologów (Majdecki 1993) – jest to podział na pięć stref:
  1. przyskarpie (korona)
  2. górna linia skarpy
  3. stok skarpy
  4. dolna linia skarpy
  5. podskarpie
Narodowy Park Sztuki – arch. Andrzej Kiciński
Andrzej Kiciński, autor koncepcji ‚Narodowego Parku Sztuki’, tak pisze o obszarze Skarpy:
„O GENIUS LOCI tego terenu decyduje połączenie parkowego charakteru i Skarpy z powiązaniami z układem miasta i krajobrazu założeniami przestrzennymi i z architekturą najwyższej rangi;” [Kiciński 2000, s.8]
„Śródmiejski odcinek Skarpy i przyległych terenów jest dla Warszawy rejonem, gdzie zaistniała niezwykła wspólnota przyrody, historii, kultury, architektury i pejzażu i który może i powinien stać się obszarem centralnej przestrzeni publicznej.” [Kiciński 2000, s.8]
W Parku Sztuki znalazłyby się:
  • Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych
  • Centralny Park Kultury
  • skwery przy Parlamencie RP
  • Park Ujazdowski
  • ogrody Jazdowa
  • park Agrykola
  • przedpole Zamku Ujazdowskiego
  • Ogród Botaniczny UW
  • Park Łazienkowski
  • Park Belwederski
  • Muzeum Narodowe
  • Muzeum Wojska Polskiego
  • Muzeum Ziemi (+Willa Pniewskiego)
  • Sejm RP
  • Senat RP
  • Centrum Sztuki Współczesnej
  • Pałac Na Wodzie
  • Pałac Myślewicki
  • Bialy Dom
  • Muzeum Paderewskiego
  • Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa
  • Stara Pomarańczarnia
  • Teatr Na Wyspie
  • Prezydium Rady Ministrów
  • ambasady krajów: Rosji, Szwecji, Wlk.Brytanii, USA, Szwajcarii, Bułgarii, Norwegi, Finlandii, Rumunii, Francji, Niemiec
O Aleksandrii pochodzącej od imienia Aleksandra Zasławskiego, o Dynasach nazwanych imieniem księcia de Nassau oraz o Sewerynowie noszącym nazwę od imienia Seweryna Uruskiego.

Przed wiekami obszar ten wyglądał zupełnie inaczej: Wisła płynęła bliżej skarpy niż dzisiaj, a teren był podmokły i zalesiony.
Po przeniesieniu rezydencji królewskiej z Krakowa do Warszawy (1596 r.), zaczął się nowy okres w życiu miasta. Tereny wokół Starej i Nowej Warszawy, w tym Krakowskie Przedmieście i skarpa, zostały zabudowane reprezentacyjnymi pałacami królewskimi, rezydencjami magnackimi, kościołami, dworami szlacheckimi oraz kamienicami bogatych mieszczan. […]
Ok. 1816 r. jeden z pamiętnikarzy tak opisywał tereny na skarpie: „W ruinach pałacu Dynasowskiego mieszkali biedni ludzie… Cała przestrzeń dookoła nie była ogrodzona a przystęp do niej stanowiła ulica Aleksandria. Rosły tu trawa i zielsko, gdzieniegdzie na wpół uschłe drzewko, pasły się krowy i kozy. Na sporym stawie latem pływały gęsi i kaczki a w zimie była ślizgawka… Prócz mętów, znajdujących tu zazwyczaj bezpieczne schronienie, grasowali tu uczniowie, którzy zbiegłszy ze szkoły, zabawiali się w różne gry. Na wzgórzu operowali piaskarze, czerpiący piasek na sprzedaż.” (Jan Bystroń, „Warszawa”, str. 181).
O burzliwych losach przyskarpowych terenów, które czasami bywały ważne, a dzisiaj na nowo pytają o swoją tożsamość.

Była w Warszawie przed pierwszą wojną światową – i podczas drugiej – ulica Instytutowa. […]

Był też w Warszawie w okresie międzywojennym projekt nowej ulicy na Powiślu, wzdłuż ogrodów klasztornych, trasą mniej więcej dzisiejszej ulicy Leona Kruczkowskiego. W dokumentacji geodezyjnej użyto roboczej nazwy ulicy: Instytucka – zapewne celem podkreślenia różnicy, jednocześnie zaś z powodów bezpośrednio lokalizacyjnych. Nowa ulica miała bowiem przebiegać między dwoma znanymi instytutami na skarpie wiślanej: Instytutem Oftalmicznym i Instytutem św. Kazimierza.

Instytut Oftalmiczny powstał z zapisu księcia Lubomirskiego w 1826 roku przy ulicy Marszałkowskiej, zaś w latach 1869-70 został przeniesiony do nowego budynku (proj. Henryka Marconiego) przy ulicy Smolnej u szczytu skarpy.

[…]

U podnóża skarpy przy ogrodowym „kolanku” zakrzątnęła się przy swoich sprawach spółdzielnia mieszkaniowa „Naroże” (nr 9), wznosząc w 1931 roku solidny blok według projektu Stanisława Filasiewicza. Nieco później obok pobudowała się inna spółdzielnia „Domostwo” (nr 11).

Ulica Smolna jest jedną z tych warszawskich ulic, których losy nieodłącznie związane są z wydarzeniami mającymi miejsce na skarpie. To ulica biegnąca trochę górą, trochę dołem, a dzisiaj ostatecznie podzielona i częściowo zapomniana.
Urozmaicone koleje losu miało w ostatnim stupięćdziesięcioleciu podnóże skarpy na wysokości ulicy Czerwonego Krzyża. Teren ten, zwany Praterem, należał tuż przed powstaniem styczniowym do kasjera rządowej fabryki „machin parowych, aparatów gorzelnianych, prass hydraulicznych na Solcu” – a raczej: dokładnie u zbiegu Ludnej, Rozbrat i Książęcej. Panu kasjerowi przydarzyły się, jak to wtedy delikatnie określano, pewne „defekty w funduszach fabrycznych”. Celem zabezpieczenia tych należności władze skarbowe wystawiły „Prater” na licytację i przekazały posesję innej instytucji rządowej, Górnictwu Krajowemu. Już u schyłku zaboru carskiego gubernator warszawski podarował plac pod budowę szpitala rosyjskiemu Stowarzyszeniu Czerwonego Krzyża.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku dawnym szpitalem rosyjskim zajął się Polski Czerwony Krzyż.
[…]
Urbaniści proponowali wtedy – w 1937 roku – daleko idące zmiany na tym terenie.
Ograniczę się tylko do wyliczenia, które z tych zmian zostały urzeczywistnione w naszych czasach: kładka nad Książęcą, jako fragment alei Na Skarpie; aleja pod skarpą, zrealizowana jako ulica Kruczkowskiego; bulwar nad Wisłą od Siekierek do Młocin (Wisłostrada); na skarpie i pod skarpą park pejzażowy.
Halina Skibniewska wraz ze swoim mężem Zygmuntem Skibniewskim przez wiele lat otaczali warszawską skarpę swoją profesjonalną troską. Wyrazem tego zainteresowania jest między innymi ten tekst – większość jego wątków jest dzisiaj wciąż bardzo aktualnych. Książka jest dostępna, dlatego poniżej prezentujemy jedynie wybrane krótkie fragmenty.

Powstanie, rozwój, szczególny urok Warszawa zawdzięcza Skarpie i Wiśle: niezwykłej wspólnocie natury, kultury, historii, krajobrazu – to one kształtują wizerunek naszego miasta. […]

Skarpa Warszawska, na długości około 30km, wiąże miasto z bogactwem przyrody i kultury strefy pozamiejskiej; ukształtowana z obszarów biologicznie czynnych jest jednym z głównych elementów konstrukcyjnych przyrodniczego systemu Warszawy. Skarpa spina Kampinoski Park Narodowy – najważniejszą ostoję przyrody w korytarzu ekologicznym Wisły (w węźle europejskich korytarzy między przyrodą przyrodą północy i południa, zachodu i wschodu) – z rezerwatem Lasu Kabackiego poprzez „Las Nowa Warszawa”, Las Młociński, rezerwat Lasu Bielańskiego, Park Łazienkowski, Gucin Gaj, Las Natoliński. Dolina Wisły w odcinku warszawskim należy do głównych krajowych szlaków migracji organizmów.

Rzeka i trudna do pokonania krawędź Skarpy tworzyły sprzyjające warunki dla średniowiecznego osadnictwa: obronne, komunikacyjne, krajobrazowe. To Wisła i cokół Skarpy zawsze organizowały przestrzeń rozwijającego się miasta, zachowując do dziś bezcenne walory architektury i sylwety. To na Skarpie realizowano najbardziej prestiżowe założenia Rzeczypospolitej: Stare i Nowe Miasto, Zamek Królewski, kościoły, klasztory, pałace otoczone stylowymi ogrodami – od wieków źródło inspiracji artystów, Muzeum Narodowe, Gmach Sejmu. Dawna stolica Mazowsza zachowała do dziś bezcenną wartość dla wizerunku miasta: sylwetę miejską, którą można ogarnąć jednym spojrzeniem z wybrzeża praskiego (co prawda dziś tylko z jednego miejsca). […]

W 1916 roku – gdy powierzchnia Warszawy wzrasta z 34 km2 do 115km2 – w Szkicowym Planie Regulacyjnym (autorstwa Koła Architektów pod kierunkiem T. Tołwińskiego) wyróżnia się obszar Skarpy i po raz pierwszy przedstawia nowe spojrzenie na Wisłę i system przyrody. […]

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w niezwykle trudnym, powojennym okresie, świadomi walorów Skarpy urbaniści, architekci, działacze bezradnie walczyli o godziwe traktowanie obszarów przyskarpowych nad Wisłą, dewastowanych przez działania publiczne i prywatne (silne prawo własności). […] Rozwijano hasło: frontem do Wisły, Dolina Wisły łączy a nie dzieli, otwierano widoki na sylwetę miasta, na Wisłę, rozpoczęto – niełatwą – realizację rekreacyjno-krajobrazowej alei Na Skarpie, […]


Po II wojnie światowej podjęto niezwykły trud społeczny odbudowy tożsamości miasta po zagładzie lat okupacji hitlerowskiej (zginęło ponad 800 tysięcy mieszkańców). […]


A jednak – w trudnym okresie powojennym – ukształtował się zintegrowany, interdyscyplinarny zespół urbanistów, ekologów, eko-fizjografów i innych specjalistów. Walczą o Skarpę i o Wisłę. […]


Ale jednocześnie następuje odwrót od dotychczasowych założeń przestrzennych. […] W końcu lat 70. zwiększa się parcie na zabudowę Skarpy. […]

W 1989 roku następuje zmiana ustroju państwa, a jednocześnie proces przekształceń wszystkich dziedzin życia: polityki, problemów gospodarczych, społecznych. Miasto odzyskało samorządność. Przywrócono prawa własności. […]

Słabość planowania, niejasności kompetencyjne, rozwój realizacji ‚punktowych’ – są szczególnie szkodliwe dla Warszawskiego Zespołu Skarpy w Dolinie Wisły, który wymaga ujęcia całościowego, skojarzonego, niezależnego od przypadkowych podziałów administracyjnych. […]

W szczególnych uwarunkowaniach ustroju naszego miasta, planowania i prawa własności – dokonuje się boom inwestycyjny Warszawy – z jednej strony pozytywny ze względów ekonomicznych, z drugiej działający często szkodliwie na jednolity morfologicznie, całościowy twór Skarpy Doliny Wisły. […]

Mamy jeszcze wielkie możliwości i szanse, aby ratować i wydobyć niezwykłe zjawisko w przestrzeni miasta, jakim jest integracja:
  • zróżnicowanych form żywej przyrody: form dzikich i kulturowych;
  • wybitnych założeń dziedzictwa kultury na Skarpie i podskarpiu;
  • sąsiadującej ze Skarpą przestrzeni publicznej o innym wyrazie – Traktu Królewskiego, wydarzenia w skali Europy.
Jak najszybciej potrzebne jest podjęcie interdyscyplinarnych, całościowych studiów Skarpy i doliny Wisły, z charakterystycznymi sięgaczami w tkankę miasta. Potrzebne jest podjęcie analiz i ujęć kompozycyjnych w szerokim wizualnym zasięgu wieloplanowego krajobrazu miasta.